تحلیل شبکه های اجتماعی مجازی در ایران

با مطالعه موردی فیس بوک

دکتر علی اصغر کیا

شبکه های اجتماعی مجازی محیط مساعدی را برای مشارکت افراد در جامعه مجازی، برقراری روابط نمادین و کشف مجدد خود و بازتعریف هویت های دینی، اجتماعی، سیاسی و... فارغ از محدودیت ها و عوامل سرکوب کننده از طریق تعاملات مجازی و نمادین فراهم می کنند. شبکه های اجتماعی مجازی مانند فیس بوک نزد کاربران ایرانی از اهمیت و جایگاه بالایی برخوردار است، در زمان انجام این تحقیق در ایران و در سال ٨٨ در زمان دهمین انتخابات ریاست جمهوری در ایران، فیس بوک جزء سایت های برتر در ایران بعد از گوگل، یاهو، بلاگفا و یوتیوب قرار داشت، می توان یکی از دلایل عمومیت یافتن اینترنت و استفاده فراوان از شبکه های اجتماعی در ایران را، تلاش برای بازسازی و خلق مجدد هویت ها در فضای مجازی دانست.

هدف اصلی این تحقیق مطالعه بازنمایی گرایش های سیاسی کاربران ایرانی در شبکه های اجتماعی مجازی است، یعنی پاسخ دادن به این سؤال اساسی که در شبکه های اجتماعی مجازی مانند فیس بوک نحوه ابراز گرایش های سیاسی کاربران و دلیل انتخاب این فضا برای بازنمایاندن این گرایشات سیاسی چیست و نیز دلایل خودگشودگی افراد در زمینه های مختلف در این شبکه مجازی چیست.

در پاسخ به این سؤال اساسی که گرایش های سیاسی کاربران چگونه در شبکه  اجتماعی فیس بوک بازنمایی می شود؟ 30 صفحه فیس بوک انتخاب و مقولاتی متناسب با قابلیت های فیس بوک طراحی شد و مشخص شد که گرایش های کاربران در فیس بوک با نمادهای شاخص هر یک از سه نامزد مطرح در دهمین دوره ریاست جمهوری ایران، ابراز علاقه مندی با کیلک روی گزینه Like در صفحات فیس بوک طرفداران نامزدهای ریاست جمهوری، عضویت در گروه های مختلف مربوط به نامزدهای ریاست جمهوری، عضویت در جنبش ها، اشتراک گذاشتن لینک ها، تصویر پروفایل کاربر، خود اظهاری کاربران با بیان  نظرات از طریق پست جمله یا کلمه یا شعر روی دیوار نوشته ها، کامنت گذاشتن  برای بیان عقاید سیاسی از ابزارهای مختلفی است که در نمونه مورد بررسی توسط کاربران فیس بوک استفاده شده است و گرایش های سیاسی کاربران در فیس بوک با این ابزارها بازنمایی شده است. با مقایسه نتایج به دست آمده از تحلیل محتوای کیفی دیوار نوشته ها و جملات درج شده روی صفحه پروفایل کاربران انتخاب شده در فیس بوک، طرفداران موسوی از قابلیت های فیس بوک شامل استفاده از نمادها و شاخص های مربوط به کاندیدای مورد نظر، ابراز علاقه مندی به صفحات مربوط به کاندیدا و عضویت در جنبش ها و استفاده از تصاویر پروفایل و در مجموع برای ابراز گرایش های سیاسی خود بیشتر استفاده کردند و بعد از آن به طور مساوی طرفداران احمدی نژاد و کروبی قرار داشتند. اما هدف اصلی در این تحقیق چگونگی ابراز گرایش های سیاسی کاربران مختلف در شبکه اجتماعی فیس بوک بود و فراوانی استفاده از این ابزارها در اولویت قرار نداشت.

نتایج حاصل از یافته های تحقیق نشان دهنده این است که دلایل خودگشودگی افراد در زمینه های مختلف به ویژه در زمینه سیاست در وب سایت شبکه اجتماعی فیس بوک به خاطر فضای آزادی که در فیس بوک و در همچنین در فضای واقعی در روزهای منتهی به پایان انتخابات در خیابان ها شکل گرفته بود منجر به خود اظهاری کاربران و آشکارا ابراز کردن علایق و عقایدشان شده است. دسترسی سریع و آسان و بدون هزینه به این شبکه اجتماعی، فیلتر نبودن در این مقطع زمانی، نبود رسانه های آزاد و منتقد، کنترل کمتر این رسانه، امکان درج نظر و اخبار در هر لحظه و امکان مشاهده انعکاس نظرات کاربران، نداشتن مخاطرات و هزینه های بحث های رو در رو، استفاده از امکانات فضای مجازی در این دوره از مبارزات انتخاباتی برای جذب طرفداران بیشتر توسط نامزدها مانند فیس بوک و سایت های متنوع دیگر، از جمله دلایلی است که مصاحبه شونده ها در پاسخ به این سوال جزء دلایل اصلی خودگشودگی کاربران ایرانی در فیس بوک قلمداد کرده اند.

به منظور پاسخ به سؤال اساسی دیگر این پژوهش که آیا حوزه عمومی مورد نظر هابرماس در زمان مبارزات انتخاباتی دهمین دوره ریاست جمهوری در فیس بوک شکل گرفت یا خیر؟، سؤالاتی در مصاحبه آنلاین طراحی و به طور تصادفی از 12 کاربری که پروفایل آنان تحلیل محتوای کیفی شده بود پرسیده شد؛ بر اساس تحلیل این پاسخ ها مشخص شد که قواعد اخلاق گفتگو میان کاربران طرفدار نامزدهای مختلف در فیس بوک رعایت نشده است و گاهی اوقات بیان عقاید بین افراد از جناح های مختلف سیاسی تحمل نمی شده و بحث به فحاشی و گاهی تخریب رقیب می انجامیده است.

اينترنت را مي‌توان اولين حوزه عمومي جدي براي جامعه ايران دانست؛ اما حوزه عمومي نه به معناي هابرماسي آن (كه كاملاً معطوف به نقد دولت و آزادي بيشتر و... است، مفاهيمي كه از دل مناسبات بورژوايي بيرون آمده‌اند)؛ بلكه به معنايي متفاوت: به معناي عرصه ‌اي براي شكل‌گيري و گسترش و تقويت روابط و مناسبات افراد با يكديگر. اينترنت در ايران، به تعميق و گسترش نقد سياسي، به مفهومي كه در حوزه عمومي هابرماسي مطرح است منجر نمي‌شود. گرچه امكاني براي نوع ديگري از نقد سياسي را كه در جامعه خاص ايران مي‌توان از آن سخن گفت فراهم مي‌آورد، در ايران، اينترنت به عنوان حوزه عمومي را بايد به اين معنا تلقي كرد: عرصه‌اي براي شكل‌گيري، تقويت، و شفاف شدن هنجارها و قواعد رفتاري.

کلمات کلیدی: شبکه های اجتماعی، فیس بوک، کاربران ایرانی، بازنمایی، حوزه عمومی

مقدمه:

ما در عصر شبکه ها زندگی می کنیم، زندگی ما با شبکه های اجتماعی پیوند خورده است، شبکه های ارتباطاتی  در هم تنیده و به هم پیوسته تمامی حوزه ها، معانی و مفاهیم و به طور کلی همه چیز را تحت تأثیر قرار داده اند. ارتباطات شبکه ای به مثابه «اساس فعالیت ارتباط انسان» در حال دگرگون ساختن همه ارتباطات انسانی است. جهان را بومی و بوم را جهانی می کند. این شبکه ها نیاز ما به دوست یابی، اطلاع رسانی، تبادل اطلاعات و نظرات را تأمین می کنند. اصطلاح «شبكه‌ هاي اجتماعي» زير مجموعه رسانه‌ های اجتماعي قرار مي‌گيرد. رسانه ‌هاي اجتماعي، مفاهیمی كلان هستند كه به واسطه پيدايي شبكه ‌هاي جديد ارتباطي چون اينترنت و تلفن همراه پديد آمده ‌اند. شبکه های اجتماعی به علت بی مکانی حاکم بر اینترنت بر علایق افراد و گروه ها بنیان نهاده شده اند. در واقع شبكه‌ هاي اجتماعي بر پايه مشاركت‌ همگاني بنا شده اند. این وب سایت های شبکه اجتماعی با فراهم کردن انگیزه و هدف برای فعالیت در رسانه ‌ای که پیش از این جذابیت کمی داشته، به طور فزاینده ‌ای افراد را به دنیای آنلاین می‌کشند. عمده ‌ترین محورهای این تکنولوژی های جدید رسانه ای استفاده همزمان از امکانات آنلاین و دیجیتال در ارتباط با مخاطب است. در این ارتباط جدید، رفتار مخاطب در برابر رسانه هم دچار دگرگونی و از مخاطب منفعل به مخاطب فعال تبدیل می‌شود. این رابطه دو سویه باعث ایجاد ساختاری نوین در نسل جدید رسانه ها می‌شود. در نسل جدید رسانه ها، برنامه ‌ها علاوه بر «ارائه خطی» دارای خاصیت «گزینش» از طرف مخاطب نیز است.

وب سایت های شبکه اجتماعی تبدیل به پدیده‌ای جهانی شده‌اند و اجتماعاتی مانند Friendster، Facebook و Bebo صدها میلیون نفر کاربر دارند. این وب سایت ها با خلق محیط های دوستانه امکان برقراری ارتباط و وفاق در زندگی اجتماعی را برای کاربران خود به ارمغان آورده اند.

افراد یا به این سایت‌ ها دعوت می‌شوند یا خودشان انتخاب می‌کنند که در آنها عضو شوند. کاربران می‌توانند در آن‌ جا محتوای چند رسانه‌ ای درباره خودشان، عقایدشان و دل‌ مشغولی ‌های خود بسازند. می‌توانند پیوند هایی به دوستان کنونی خود بزنند یا دوستان جدیدی پیدا کنند که علایق و گذشته ‌های مشابهی داشته ‌اند. شبکه‌ های اجتماعی اجازه می‌دهند که شما از محدوده دوستان اطرافتان فراتر روید و با افرادی از کشور های گوناگون و با سبک‌ های مختلف زندگی آشنا شوید. شبکه های اجتماعی ریشه در تاریخ 15 ساله شبکه آنلاین دارند. برخی از این سایت‌ های شبکه برای مخاطبان گسترده طراحی شده و برخی بر اساس زبان، نژاد، جنسیت، مذهب یا ملیت مشترک.

فیس بوک به عنوان یکی از این وب سایت های شبکه اجتماعی با استقبال فزاینده ای در ایران روبه رو شد و خیلی زود به یکی از مکان های مهم برای دوست یابی، محلی برای گفتگو و تعامل با دوستان قدیمی و هم دانشگاهی ها و همچنین مکانی برای بیان و ابراز گرایش های سیاسی در دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری تبدیل شد. بنابراین مطالعه این شبکه اجتماعی در درک این موضوع که کاربران در زمان انتخابات اخیر ایران با چه ابزارهایی و چگونه خود را در فیس بوک ابراز می کردند و نیز تبیین این موضوع که حوزه عمومی مورد نظر هابرماس در زمان مبارزات انتخاباتی دهمین دوره ریاست جمهوری در فیس بوک شکل گرفت یا خیر راه گشا خواهد بود.

طرح مسأله:

فضای مجازی دنیای وسیع و پیچیده‌ای است كه گروه‌ها و افراد مختلف با گرایش‌ ها، باور ها و اعتقادات گوناگون در آن زندگی می‌كنند. واژه «زندگی» در این فضا به اشتباه به كار نرفته است چرا كه این دنیا توأمان و همگام با دنیای واقعی و شاید بیشتر بر وجود آدمی و باورهایش اثر می‌گذارد. فضای مجازی مکانیست که فرد می تواند فعالیت های دنیای واقعی خود را وارد کند. از خصوصیات بارز این فضا بی مکانی و بی زمانی است. از بین رفتن فاصله مکانی و افزایش بی سابقه توان انسان ها برای مبادله و مراوده با یکدیگر فرایند هویت یابی جمعی افراد را دگرگون کرده است (منتظرقائم،231:1381).

تکنولوژی های نوین و فناوری اطلاعات منجر به تغییرات و دگرگونی های  بسیاری در زندگی بشر شده و از این طریق منشأ تحولات عمده ای در دانسته های بشری گردیده، در عصر ارتباطات الکترونیک مفاهیم نیز دچار تغییر و تحول شده اند که یکی از این مفاهیم که دچار تغییر و تحولات گسترده شده، مفهوم «هویت» است. تحولات الکترونیک این مفهوم را از حالت بسته و چهارچوب بندی شده سنتی خارج ساخته است.

تکنولوژی های نوین ارتباطی سراسر جهان را فراگرفته اند و از طریق شبکه های جهانی و ایجاد جوامع شبکه ای ارتباطات دوسویه و تعاملی را بین مخاطبان این فضا شکل داده اند. در این میان هویت در این فضا به عنوان عامل سازمان دهنده در جوامع اطلاعاتی به طور برجسته ای حائز اهمیت است و از این طریق یعنی با ابراز هویت در محیط های مجازی به شیوه های مختلف و متنوع، جوامع مجازی سازمان دهی می شوند و امکان و فرصتی برای ابراز و اظهار خود به دست می آورند.

در جوامع دموکراتیک، فضای مجازی به عنوان یک فضای جدید اطلاعاتی، تحقیقاتی، سرگرمی نگرسیته می شود که  به موزات یا در جهت تکمیل فضای عمومی موجود عمل می کند و در کشورهایی که  فضاهای عمومی شدیداً تحت کنترل و نظارت نیروهای سنتی و دولتی است، اینترنت به وسیله ای برای مقاومت در برابر محدودیت های تحمیل شده در این فضا تبدیل می شود، به همین دلیل تحلیل کارکرد اینترنت مهمترین ابزار در جهت مطالعه و بررسی اشکال و ابعاد فرهنگی و اجتماعی و سیاسی پنهان در زندگی روزمره است.

به دلیل شرایط بسته سیاسی در ایران و فعال نبودن و مشارکت پایین مردم در عرصه های عمومی، مطالعه شبکه های اجتماعی مجازی به عنوان فضایی در خدمت کاربران ایرانی که در آن مشارکت فعالی دارند و به تبادل اطلاعات و ارتباطات خود در زمینه های متنوعی مانند مذهبی، اجتماعی، سیاسی و... در این عرصه می پردازند و صفحات شخصی افراد عضو در فیس بوک و عضویت آنها در گروه ها و استفاده از برنامه های موجود در این شبکه اجتماعی نشان دهنده علایق و سلایق افراد در زمینه های متنوع است، این مطالب که  فراگیری این پدیده در ایران را نشان می دهد ضرورت  مطالعه و تحقیق در این عرصه را دو چندان می کند.

اهداف تحقیق:

به دلیل استقبال بیش از بیش کاربران ایرانی از شبکه های اجتماعی مجازی، مطالعه این شبکه ها برای تبیین هر چه بهتر فرصت ها و تهدیدهایی که در اختیار کاربران قرار می دهند، ضروری به نظر می رسد. هدف اصلی این تحقیق مطالعه بازنمایی گرایش های سیاسی کاربران ایرانی در شبکه های اجتماعی مجازی است، یعنی پاسخ دادن به این سؤال اساسی که در شبکه های اجتماعی مجازی مانند فیس بوک نحوه ابراز گرایش های سیاسی کاربران و دلیل انتخاب این فضا برای بازنمایاندن این گرایشات سیاسی چیست و نیز دلایل خودگشودگی افراد در زمینه های مختلف در این شبکه مجازی چیست. همچنین شناخت شبکه اجتماعی فیس بوک و تفاوت آن با سایر شبکه های اجتماعی مانند اورکات، یاهو 360 دارد، از دیگر اهداف این تحقیق است.

مبانی نظری:

در این تحقیق از نظریه های مربوط به هویت شامل شری ترکل و هویت در فرهنگ تشابه سازی و وانمود کردن، بازنمایی و نظریه های مربوط به آن، نظریات مربوط به گفت و گو و همچنین نظریه حوزه عمومی هابرماس استفاده شده است.

شری ترکل و هویت در فرهنگ تشابه سازی و وانمود کردن

در دوره پست مدرن آنچه وجود دارد بازنمایی هایی مختلف و تفسیر های متوالی است، به گونه ای که فراسوی این گفتمان ها و روایت های مختلف و پی در پی چیزی وجود ندارد. ترکل به عنوان یکی از نظریه پردازان دوره پست مدرن زمینه فرهنگی موجود دردنیای امروز را به شدت تحت تأثیر فضای پست مدرن و توسعه و تسلط دنیای مجازی می داند. به گونه ای که از وجود فرهنگی جدید در این دنیای جدید خبر می دهد، یعنی فرهنگ «وانمود کردن». (ترکل[2]،1999: 294و289)، و معتقد است این فرهنگ جایگزین فرهنگ محاسبه و پیش بینی گردیده است. در این فرهنگ جدید، آن کسی هستیم که وانمود می کنیم (296:1999).

در این فضا با افراد روبرو نیستیم، بلکه به گفته ترکل(1995) و مطابق عنوانی که وی برای کتب خویش برگزیده با «زندگی بر صفحه کامپیوتر» و نوشته هایی روبرو هستیم که میان افراد ردوبدل می شود. "از طریق کامپیوتر، خود و شیء با هم به تبادل می پردازند؛ شیء ای که به خود دیگر تبدیل شده است و به راحتی احساس و اندیشه ها را به خود منتقل می کند". (ترکل، 300:1999)

بازنمایی: بازنمایی یکی از اصطلاحات کلیدی در مطالعات رسانه ای است، واژه ای غنی با چندین معنی. بازنمایی تأکید دارد بر اینکه هرچند تصاویر رسانه ای واقعی و قابل باور به نظر می آیند، اما آن ها هرگز دنیای واقعی را معرفی نمی کنند. (گیل و روی استفورد[3]،2003)

در قرن بیست و بیست و یک، رسانه ها بازنمایی کننده ابهامات و جنبه های پیچیده ای از انسان ها ست. تکنولوژی دیجیتالی یکی از امکاناتی است که رسانه ها در اختیار انسان ها قرار می دهند تا هر کسی خود را به طور مجازی بازنمایی کند. فیس بوک، مای اسپیس و Second Life فضاهای آنلاینی هستند که در آن افراد با ارائه تصاویری از چهره و عقایدشان، خود را بازنمایی می کنند. در واقع موجودیت افراد در این فرایند به شکل «داده» و «اطلاعات صفر و یک» در می آید و برنامه های نرم افزاری خالق این تصاویر هستند. جدای از ماهیت دیجیتال جهان اینترنت، این فضا به طور همزمان هم «واقعی» و هم «بازنمایی شده» است (ژن وب[4]، 2009).

بازنمايی سه رويكرد دارد: 1-انعكاسی يا بازتابی 2- ارادی و 3- ساختگرایانه[5]. هر كدام از اين سه رويكرد در پی پاسخ به اين پرسش اند كه معنا از كجا می آيد و چگونه می توانيم به معنای صحيح يك كلمه يا تصوير پی ببریم(هال،24:2003). «بازنمایی» یکی از مفاهیم بنیادی در مطالعات رسانه ای است. کلمه ای که معانی احتمالی متفاوتی را به همراه دارد. بازنمایی راه و روشی است که از آن طریق، رسانه ها حوادث و واقعیت ها را نشان می دهند.

بازنمایی، تولید معنی برای مفاهیم درون ذهن ما از طریق زبان است. بازنمایی حلقه پیوند میان مفاهیم و زبان است و ما را قادر می سازد تا جهان واقعی اشیاء، آدمیان و رویداد ها را به جهان (انگارشی[6]) اشیاء، آدمیان و رویدادهای تخیلی ارجاع دهیم.(پل کوبلی، 351:1387و350)

حوزه عمومی هابرماس

تعریف هابرماس از حوزه عمومی بر محوریت گفت و گوی عقلانی و انتقادی استوار است. به بیان دیگر، از دیدگاه هابرماس، حوزه عمومی در فرآیند استدلال فعالانه عموم مردم درباره عقاید و دیدگاه های خویش پدید می آید. از طریق این گفت و گو است که افکار عمومی شکل می گیرد و به نوبه خود در شکل گیری سیاست های دولتی و رشد جامعه در مفهوم کلی اش مؤثر می افتد.

نتیجه این بحث عبارت خواهد بود از اینکه بر اساس نظریه هابرماس می توان ادعا کرد که اینترنت سه کارکرد سیاسی- اجتماعی حوزه عمومی به شرح زیر دارد:

  1. تأمین دسترسی همگانی به حوزه عمومی در جهت مشارکت در گفت و گوی عقلانی ـ انتقادی درباره موضوعات و امور جامعه.
  2. شکل دادن به افکار عمومی از طریق تبادل اطلاعات و نظرها در میان شهروندان و نمادهای سیاسی و مدنی.
  3. سازماندهی و هماهنگ سازی فعالیت های سیاسی جمعی و مشترک برای دستیابی به اهداف جمعی و کنترل و عقلانی کردن قدرت سیاسی و اقتصادی.

این سه ویژگی با قابلیت ها و ویژگی های اینترنت بسیار سازگار بوده و نشان دهنده پتانسیل اینترنت برای تبدیل شدن به حوزه عمومی است.

هابر ماس حوزه عمومي را به مثابه مكان اصلي براي ظهور و عمل دموكراسي تعريف مي كند. آنچه در حوزه عمومي مهم است روند گفت وگو است. پيامد و نتيجه آن مهم نيست بلكه مهم اين است كه اين روند و فرآيند گفتمان با گفت وگو و عقلانيت حاكم بر آن دموكراتيك باشد. هابر ماس حوزه عمومي را به مثابه شبكه اي براي داد و ستد و بيان ديدگاه ها و اطلاعات تعريف مي كند.

کنش ارتباطی

هابرماس در کتاب دو جلدی «نظریه کنش ارتباطی»، به بحث پیرامون عقلانیت و عقلانیت ارتباطی پرداخته است و در «تحول ساختاری حوزه عمومی» با مطالعه سیر تاریخی شکل گیری حوزه عمومی بورژوازی، مختصات یک حوزه عمومی توسعه یافته را برشمرده است. او همچنین در بحران مشروعیت(1380) توسعه نیافتگی یک جامعه را با کنش های ارتباطی افراد آن جامعه مرتبط می داند. به نظر وی جامعه ای توسعه یافته است که افراد آن در موضوعات عمومی از طریق مباحثه و مفاهمه که یک فرایند دو طرفه است با هم مشارکت داشته باشند(همان).

هابرماس(1384)، کنش ارتباطی را مبتنی بر ادعاهایی می داند که در مورد صحت و سقم آن می توان تردید روا داشت. بدین معنا هر گاه ما به صورت ارتباطی عمل می کنیم، ادعا هایی را مطرح می سازیم که طرف یا طرف های دیگر ارتباطات می توانند درباره آن ها سؤال کنند. برای اینکه کنش گفتاری مورد پذیرش واقع شود، شنونده باید صحت آن، مبنای هنجاری مربوطه و صداقت گوینده را بپذیرد. به عبارت دیگر تأکید بر عنصر عقلانیت در کنش ارتباطی اهمیت دارد.

 

 

شرايط عام گفت و گو در حوزه عمومي

گفت و گو در حوزه عمومي هنگامي نقش رهايي بخش خود را ايفا خواهد كرد كه شرايط خاصي برقرار باشد. اين شرایط شامل:

1. شكل و محتواي گفت و گو بايد عقلاني ـ انتقادي  باشد.

 2. در حوزه عمومي تنها درباره موضوعات مدني مشترك بين شهروندان بايد گفت و گو شود و طرح موضوعات خصوصي مجاز نيست.

 3. شركت كنندگان بايد همه تفاوت ها و تمايزات ميان خود را ناديده بگيرند و همچون افراد برابر در گفت و گو مشاركت نمايند.

 4. فرايند گفت و گو محدود به شکل گيري افكار عمومي است و هرگز نمی تواند به تصميم سازي هاي عملي و اداري منتهي شود.

 5. يك حوزه عمومي يكپارچه، كه رسيدن به وفاق در آن امكان پذير باشد، هميشه بر تنوع و تعدد حوزه هاي عمومي ترجيح دارد (مک کارتی[7]، 77:1978)

اینترنت به مثابه حوزه عمومی

برای اینکه به اینترنت و توانایی ‌های آن به عنوان پتانسیلی برای شکل گیری حوزه عمومی بپردازیم، اول نگاهی به نقش رسانه ها و اهمیت آن ها در گسترش حوزه عمومی خواهیم داشت. «هابرماس» در هنگام پدید آمدن حوزه عمومی بورژوا، اهمیت خاصی برای مطبوعات گاهنامه ای قایل شد. نشریات انتقادی و هفته نامه های اخلاقی که در اواخر سده های هفدهم و هجدهم در اروپا پدیدار شدند، عرصه تازه ای برای رهبری مناظره همگانی فراهم آوردند. در حالی که این نشریات اغلب در اصل به عنوان مجلات ویژه نقد ادبی و فرهنگی ظهور کرده بودند ولی به طور فزاینده ای دلمشغول مسایل کلی تری شدند، که اهمیت اجتماعی و سیاسی داشت (تامپسون،96:1380). رابطه بین رسانه ها و حوزه عمومی، به خصوص مطبوعات اولیه در اروپا، همزمان با ظهور حوزه عمومی، رشد و رونق زیادی پیدا کرد. این رسانه ها در به راه انداختن بحث های انتقادی تأثیری دگرگون کننده بر حکومت مدرن داشتند. مطبوعات کارکرد های مختلفی را برای این حوزه انجام دادند. خطاب قرار دادن سیاستمداران، بازرسی و موشکافی آن ها، درخواست و پاسخگویی و واکنش و انعکاس آن و همه این کارکرد ها به شکل گیری و تبیین افکار عمومی کمک کرد (تامپسون،1380). بدیهی است که سیاست های رسانه ای و تولیدات آن ها ملموس ترین و آنی ترین طرز ابراز توجه سیاسی به حوزه عمومی است. این سیاست ها، ابعادی از قبیل تشکیلات سازمانی، بودجه مالی و چارچوب های حقوقی را در بر می گیرند(دالگرن،1385).

گروهی از پژوهشگران با اين اعتقاد كه شبكه های جديد اینترنتی  امكان برقرار شدن شيوه هاي نويني از ارتباطات دوسويه، مستقيم، آزاد و عقلاني را براي مردم پديد آورده اند، استفاده از مدل نظری «يورگن هابرماس» درباره «حوزه عمومی» را در  تحليل و مطالعه اينترنت مناسب ترين رهيافت تشخيص داده اند. حال آنکه برخی محققان این مدل نظری را برای مطالعه ابزارهای نوين ارتباطی نارسا مي دانند.

چارچوب نظری

چارچوب نظری این پژوهش بر اساس نظریه بازنمایی و حوزه عمومی هابرماس است. اساس این پژوهش بر نظریه حوزه عمومی و کنش ارتباطی و نظرات هابرماس در زمینه گفت و گو و نیز ویژگی های جامعه شبکه ای که در آراء کاستلز به آن اشاره شده، متکی است. کاربرد نظریه های مربوط به  بازنمایی به منظور درک نحوه ابراز کاربران ایرانی در شبکه های مجازی به دلیل خصایص این شبکه مانند گمنامی، بی حجمی، فرامکان بودن، داشتن محدودیت های اجتماعی ضروری است چون کاربران  به دلیل خصوصیت گمنامی برآمده از این محیط خود را به گونه ای متفاوت از آنچه در قواعد اجتماعی رخ می دهد و به صور مختلف و متعدد ابراز می کنند.

همچنین بر اساس آراء کاستلز فرهنگ عصر اطلاعات در چارچوب انتقال نمادها به وسیله واسطه های الکترونیک شکل می گیرد، این واسطه های متنوع با مخاطبان گوناگونی سرو کار دارند و مجموعه هایی غنی از حیث محتوای نمادین و در قالب متون الکترونیک در اختیارشان قرار می دهند. به این ترتیب این فضای مجازی، حاوی اطلاعات متکثر و متنوع، به صورت بخشی از واقعیت اجتماعی عصر جدید در می آید و دوران قدیم و چارچوب های مکانیکی جهان صنعتی را دگرگون ساخته است و ضرورت شناخت این واقعیت اجتماعی جدید نیاز به مطالعه فضای مجازی و قابلیت ها و امکانات آن دارد.

به منظور درک این موضوع که آیا حوزه عمومی به معنای هابرماسی آن در اینترنت قابلیت شکل گیری دارد به ویژگی های اینترنت و توانایی ‌های آن به عنوان پتانسیلی برای شکل گیری حوزه عمومی پرداخته شده است؛ رسانه های تعاملی نوین مانند اینترنت نوع جدیدی از فضای اجتماعی را با خود به ارمغان آورده اند که می تواند برای حوزه عمومی آثار و فواید فراوانی در بر داشته باشد و بدون شک اهمیت آن روز به روز افزایش بیشتری می یابد.

همچنین برای تبیین این امر که آیا شرایط عام گفت و گو و نیز اخلاق گفت وگو در وب سایت شبکه اجتماعی فیس بوک و میان کاربران ایرانی این شبکه محقق شده است از نظریات هابرماس در زمینه گفت و گو و تفاوت «دیالوگ» و «منولوگ» استفاده شده است. توجه به این نکته ضروری است که گفت وگو اگر چه پدیده ای از جنس سخن کلام و گفتار است. به یقین دارای وجه ممتازی در میان انواع سخن و گفتار است. دیالوگ بر خلاف منولوگ نه به تنهایی سخن گفتن است و نه طولانی حرف زدن. انحصار در کلام و متلکم وحده شدن نسبتی با دیالوگ ندارد.

در رویکرد هابرماس در زمینه گفت و گو و شرایط حصول گفت و گوی آرمانی به این موضوع توجه شده که افراد با استفاده از نیروی عقلانی خود موضوعات مطرح در گفت و گو را ارزیابی می کنند؛ اما استدلال شخصی یک فرد که بر گرفته از نیروی عقلانی اوست، در کشاکش با استدلال های دیگری است که آن ها هم با استفاده از نیروی عقلانی گویندگان شان مطرح شده اند. در این وضعیت لازم است که افراد برای شنیدن استدلال های دیگر ـ از کاملاً موافق تا کاملاً مخالف ـ منعطف بوده، قابلیت شنیدن و در صورت لزوم پذیرش استدلال های دیگران و انتقاد از استدلال های خود را داشته باشند، یعنی میان افراد، امکان گفت و گوی باز وجود داشته باشد و این تحقیق با تکیه بر آراء هابرماس در این حوزه به دنبال شناسایی این است که آیا این انعطاف و پذیرش استدلال ها که مورد نظر هابرماس است میان کاربران ایرانی فیس بوک در زمان انتخابات شکل گرفته است.

سؤال های تحقیق

1-گرایش های سیاسی کاربران چگونه در شبکه  اجتماعی فیس بوک بازنمایی می شود؟

2- در شبکه های اجتماعی مجازی مانند فیس بوک نحوه ابراز گرایش های  سیاسی کاربران چگونه است؟

3-دلایل خودگشودگی افراد در زمینه های مختلف به ویژه در زمینه سیاست در این شبکه مجازی چیست؟

4- آیا حوزه عمومی به معناي هابرماسي آن در زمان مبارزات انتخاباتی دهمین دوره ریاست جمهوری در فیس بوک شکل گرفت؟

5- دلایل استقبال وسیع کاربران ایرانی از شبکه های اجتماعی مجازی به ویژه فیس بوک چیست؟

6- دلایل انتخاب فیس بوک از سوی کاربران ایرانی در زمان مبارزات انتخاباتی انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری چیست؟

 

 

 

 

 

 

 

روش تحقیق:

این پژوهش با بهره گیری از ترکیب دو روش تحلیل محتوای کیفی و مصاحبه آنلاین انجام شده است.

تحلیل محتوای کیفی

 هدف از تحلیل محتوای کیفی بررسی منظم اطلاعات ارتباطی است (میرینگ، 266:2004). در اینجا منظور از منظم بودن، انتخاب و حذف اسناد بر اساس معیارهای مشخص و ثابت است و اطلاعات ارتباطی علاوه بر متن می تواند شامل اطلاعات تصویری، موسیقایی و... باشد. البته در این تحقیق دیوار نوشته ها و نیز هر آنچه که روی صفحه پروفایل کاربر در فیس بوک درج شده مورد بررسی قرار می گیرند که شامل کلمات، جملات و تصاویر است.

تحلیل شبکه های اجتماعی مجازی در ایران

در تحلیل محتوای کیفی نکات نظری و تکنیکی زیر مورد بررسی قرار می گیرد:

"اطلاعاتی که تحلیل می شود در زمینه ارتباطی درک می شود. در واقع اجزای ارتباطی می تواند شامل این موارد شود: این که نویسنده کیست؟ موضوع و پس زمینه اجتماعی فرهنگی آن چیست؟، خصوصیات متنی چه باشد (واژگان، نحو، معنا شناسی، کاربرد شناسی، بافت غیر کلامی)، دریافت کننده کیست؟ "(میرینگ، 267:2004 )

تحلیل محتوای کیفی بر اساس نظریه و هدف تحقیق سازمان می یابد. در این تحقیق چارچوب نظری تحقیق به عنوان منبعی برای استنباط و استخراج مقوله ها بکار می رود. هدف تحلیل نیز افراز متن به این مقوله ها و سنجش محتوای آن بر اساس این مقوله ها است. روش تحلیل به این صورت است که بر اساس چارچوب نظریه، مقوله های تحلیل، استنباط و استخراج می شود. مقوله بندی نوعی تقسیم بندی و تفکیک متن به قطعات و بخش های مجزا است. این مقولات باید دارای ویژگی های: 1- فراگیری، 2- طرد متقابل و 3- استقلال باشند. فراگیری تضمین می کند که هر واحدی که در متن بوده و باید مورد تحلیل قرار می گرفته، ثبت شده و در یکی از مقوله ها قرار گرفته است. بدین ترتیب همیشه باید تعداد کافی از مقوله ها وجود داشته باشد تا همه واحد ها را پوشش دهد. طرد متقابل نیز تضمین می کند که هیچ یک از واحد های مورد تحلیل در بیش از یک مقوله گنجانیده نشده است. استقلال هم به معنای آن است که هر مقوله ای هویت مشخص و جداگانه ای دارد و ارزش آن از ارزش دیگر مقوله ها جداست و به ارزش هیچ مقوله دیگری وابسته نیست. به بیان دیگر انتصاب یک واحد به یک مقوله مستلزم انتصاب سایر واحدها نیست.

پس از تعیین مقوله ها نوبت به متن می رسد تا به محک این مقولات زده شده و میزان انطباق و انحراف تفسیری که از متن می شود با مقوله ها سنجیده شود. اما قبل از مواجهه با متن باید واحد تحلیل یا واحد ثبت مشخص شود.

با توجه به اینکه فیس بوک امکان آرشیو دیوار نوشت های کاربران را فراهم کرده است و با کلیلک روی پیام های قدیمی تر می توان به متن پیام ها دست یافت، برای این تحقیق صفحات پروفایل 30 کاربر ایرانی فیس بوک از گرایش های سیاسی مطرح در دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری در بازه زمانی دو هفته منتهی به روز انتخابات مورد بررسی قرار گرفته است.

3-3- جامعه آماری:  صفحات پروفایل فیس بوک کاربران فارسی

4-3- روش نمونه گیری و حجم نمونه: در روش کیفی بر خلاف روش کمی که نمونه آماری به طور تصادفی از جامعه آماری انتخاب می شود، نمونه تحقیق هدفمند است و بر اساس اهداف تحقیق گزینش می شود. به این ترتیب 30 نفر از کاربران ایرانی فیس بوک با گرایش های سیاسی متنوع وابسته به گروه های سیاسی در زمان مبارزات انتخاباتی دهمین دوره ریاست جمهوری ایران انتخاب شدند.

5-3- نحوه جمع آوری داده ها: مراجعه به صفحات پروفایل کاربران ایرانی در فیس بوک که از طریق ارسال پیام دوستی برای آنها و پذیرفتن این پیام از سوی کاربران دسترسی به پروفایل این کاربران امکان پذیر است.

6-3- واحد تحلیل: دیوار نوشت ها که توسط کاربران در صفحه پروفایل شان پست می شود، به همراه کامنت هایی که به وسیله دیگران به صفحات پروفایل کاربران پست شده است. این دیوار نوشت ها شامل کلمات، جملات، تصاویر، لینک ها  و گاهی اوقات نشانه هایی است که توسط خود کاربران یا دیگران روی صفحات پروفایل شان ارسال می شود و همچنین فعالیت هایی که کاربران انجام می دهند و به عنوان آخرین فعالیت ها در صفحه پروفایل کاربر به صورت جمله درج می شود. این فعالیت ها شامل ویرایش تصویر پروفایل کاربر، عضویت در گروه ها و جنبش ها و نیز ابراز علاقمندی به صفحه ای در فیس بوک و یا توجه به رویدادی در فیس بوک است و در قالب جمله ای در صفحه پروفایل کاربر درج می شود.

ابتدا باید به بررسی چگونگی بازنمایی گرایش های سیاسی کاربران ایرانی در فیس بوک به عنوان یکی از سؤالات اساسی این تحقیق پرداخت و برای رسیدن به پاسخ این سؤال باید به قابلیت هایی که فیس بوک در اختیار کاربران ایرانی به ویژه در دوران مبارزات انتخاباتی قرار داد، اشاره کرد. به منظور  بررسی این قابلیت ها و آگاهی از میزان استفاده طرفداران نامزدهای مختلف از این قابلیت ها و امکانات از روش تحلیل محتوای کیفی بهره خواهیم برد. همان طور که در روش تحلیل محتوای کیفی اشاره شد، ابتدا باید مقولات مورد نظر را تبیین کرد.

 

 

مقوله های مربوط به بازنمایی گرایش های سیاسی کاربران طرفدار سه نامزد مطرح در دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری در صفحه پروفایل:

1- نمادهای شاخص هر یک از سه نامزد مطرح در دهمین دوره ریاست جمهوری ایران: این نمادها در مبارزات انتخاباتی و راهپیمایی هایی که  از سوی هواداران  این افراد انجام می شد استفاده شده و در صفحه پروفایل فیس بوک نیز برای ابراز و بیان گرایش سیاسی کاربران  به کار رفته است.

2- صفحه فیس بوک طرفداران نامزدهای ریاست جمهوری: عضویت در صفحاتی که به منظور حمایت از کاندیدای مورد نظر  انجام می گرفت، یکی دیگر از روش های ابراز گرایش سیاسی در زمان مبارزات انتخاباتی بود. این صفحات را کاربران خود ایجاد می کنند و با فرستادن پیغام های دعوت به دوستان و افرادی که در گروه های سیاسی مشابه شان قرار دارند برای این صفحات عضو می پذیرند. این صفحات با نام خود کاندیدا نیز در فیس بوک ساخته شده و  زمانی که کاربر این صفحه که با نام کاندیدای مورد نظر وی ساخته شده را به عنوان یکی از دوستان خود قرار داد، اخبار و اطلاعات و نیز دیوار نوشته های موجود در این صفحه روی صفحه وی نیز نمایش داده می شد.

3- عضویت در گروه های مختلف مربوط به نامزدهای ریاست جمهوری: این گروه ها که در بخش «ایجاد گروه» در فیس بوک قابل ساختن است و باید جزئیاتی مانند اینکه این گروه چرا و با چه انگیزه هایی ساخته می شود و در دسته کدامیک از علایق سیاسی، اجتماعی و... قرار می گیرد در بخش ایجاد گروه تکمیل شود، توسط کابران ساخته می شود و افراد می توانند با عضویت در این گروه ها به اخبار و اطلاعاتی که سازنده گروه برای کاربران عضو ارسال می کند، دسترسی پیدا کنند. همچنین با کلیک روی این گروه ها صفحه ای باز می شود که درباره فرد مورد نظر یا موضوع خاصی که گروه به آن علت ساخته شده، توضیحاتی آمده است.

4- عضویت در جنبش ها: این جنبش ها معمولاً در حمایت از مسایل و موضوعاتی که هر یک از نامزدها به طرفداری از آنها پرداخته و یا در رابطه با موضوع اجتماعی روز یا رویداد مهم جهانی است که هر یک از طرفداران نامزدها با پیوستن به این جنبش ها خط مشی و طرز فکر جریان سیاسی که به عضویت آن در آمده است را نشان می دهد.

5-  اشتراک گذاشتن لینک ها: که می تواند شامل عکس، کاریکاتور و نیز اخبار مرتبط با گرایش سیاسی کاربر باشد و از وب سایت های اطلاع رسانی و وب سایت های رونامه های طرفدار کاندیداتوری نامزدی خاص و... باشد.

6- تصویر پروفایل کاربر: این تصاویر در دوران مبارزات انتخاباتی دهمین ریاست جمهوری در ایران، ابزار دیگری برای بیان تمایلات سیاسی افراد بود، طرفداران هر یک از نامزدها از عکس هایی متناسب با گرایش سیاسی خود و در جهت حمایت از نامزد مورد علاقه خود  استفاده می کردند.

7- خود اظهاری کاربران با بیان  نظرات از طریق پست جمله یا کلمه یا شعر روی دیوار نوشته ها:  کاربران فیس بوک با پست جمله یا کلمه ای روی دیوار خود، گرایش های سیاسی خود، نظرات خود درباره حادثه ای که در آن مقطع زمانی برای کاندیدای مورد نظر رخ داده و همچنین نظرات خود و مشاهداتشان را از راهپیمایی ها و میتینگ هایی که از سوی گروه های سیاسی برگزار می شد با ارسالی جمله ای یا شعری روی دیوار پروفایل خود نشان داده  یا با پست جملاتی روی دیوار به اطلاع رسانی درباره زمان و مکان برگزاری گردهمایی های سیاسی می پرداختند.

8- کامنت گذاشتن برای بیان عقاید سیاسی: این مورد از قابلیت های مهم فیس بوک تلقی می شود که فیس بوک را به محلی برای گفتگوهای سیاسی طرفداران نامزدهای مختلف و عرصه ای به منظور رد و بدل کردن اطلاعات سیاسی و اقناع دوستان برای تغییر نظر و گرایش به سمت نامزد مورد نظر کاربر تبدیل می کند.

مصاحبه آنلاین

در این تحقیق بعد از تحلیل محتوای کیفی، مصاحبه آنلاین یکی دیگر از روش های کیفی است که برای مطالعه بهتر موضوع که تا کنون در ایران روی آن تحقیقی انجام نگرفته، انتخاب شده است.  در این بخش به طور تصادفی از 12 کاربری که صفحات فیس بوک آنها را مشاهده کرده و دیوار نوشت های آنها را تحلیل کردیم، مصاحبه انجام می گیرد. یکی دیگر از دلایل انتخاب روش مصاحبه برای این تحقیق این امر است که با شناخت بهتر کاربران فیس بوک و قابلیت ها و برنامه هایی که کاربران فیس بوک در اختیار دارند و دانستن این موضوع که این کاربر تا چه میزان از این امکانات  استفاده می کند، بتوان به تبیین این سؤال پرداخت که آیا حوزه عمومی به معنای هابرماسی آن در زمان مبارزات انتخاباتی دهمین دوره ریاست جمهوری در فیس بوک شکل گرفته است یا خیر.

دلیل استفاده از این روش نبودن شرایط دسترسی برای مصاحبه رودر رو است؛ بطوریکه برخی از سوژه های در زمان انجام تحقیق به دلایل گوناگون امکان دسترسی به آنها و یافتن زمان برای مصاحبه حضوری با آنها وجود ندارد. با توجه به اینکه محقق عضو شبکه فیس بوک است؛ با یافتن آدرس ایمیل این افراد در بخش اطلاعات، با آنها مصاحبه های ایمیلی انجام داده است تا از این طریق بتواند نظرات و دیدگاه های آنها را انتقال دهد(اووه فلیک، 287:1388). این مصاحبه با محوریت 9 سؤال در فاصله (اردیبهشت تا خردادماه 1389) انجام شده است.

یافته های تحقیق:

یافته های حاصل از بررسی مقوله های مربوط به بازنمایی گرایش های سیاسی کاربران طرفدار نامزدهای مطرح انتخابات ریاست جمهوری در صفحه پروفایل

1- نمادهای شاخص هر یک از سه نامزد مطرح در دهمین دوره ریاست جمهوری ایران: با توجه به صفحات پروفایل مشاهده شده از سه نامزد مطرح ریاست جمهوری، طرفداران هر سه نامزد از نمادهای شاخص کاندیدهای مورد علاقه شان در صفحات فیس بوک استفاده کردند. اما طرفداران موسوی از قابلیت های فیس بوک و نیز خلاقیت بیشتری در بازتولید نمادهای شاخص این کاندیدا بهره برده اند، پس از آن در به کارگیری نمادها، کاربران طرفدار کروبی و احمدی نژاد قرار دارند.

2- صفحه فیس بوک طرفداران نامزدهای ریاست جمهوری: طرفداران هر سه نامزد انتخابات علاقه مندی خود را به صفحات فیس بوک نامزدها که در زمان انتخابات در این شبکه اجتماعی راه اندازی شده بود، با گزینه Like نشان داده اند.

کاربران طرفدار احمدی نژاد علاوه بر صفحاتی که مربوط به احمدی نژاد و طرفداران وی بود و از آن طریق گرایش سیاسی خود را ابراز کرده اند، صفحات دینی و همچنین صفحاتی که مربوط به افرادی است که با عقاید این گروه سیاسی هم خوان هستند و توسط کاربرانی که در فیس بوک فعال بودند راه اندازی شده، علاقه مندی خود را ابراز کرده اند. اما کاربرانی که پروفایل آنها در این پژوهش بررسی شده تنها سه صفحه که به طور مستقیم مربوط به کاندیدای مورد علاقه آنها است یعنی صفحه محمود احمدی نژاد، دوستداران  احمدی نژاد و

I Bet I can find 1000000 people who like Mahmoud Ahmadinejad را Like کرده اند.

طرفداران موسوی نیز علاوه بر صفحاتی که  به طور مستقیم مربوط به کاندیدای مورد علاقه شان است، صفحات افرادی دیگری که هم خوان با گرایش سیاسی آنها است را Like کرده و جزء علاقه مندی خود قرار داده اند. صفحاتی که به طور مستقیم مربوط به این گروه سیاسی است شامل میر حسین موسوی، زهرا رهنورد، راه سبز امید، و راه سبز است و همان طور که اشاره شد، صفحات دیگر مربوط به افراد و همچنین سایت هایی است که به این جناح سیاسی وابسته بودند.

طرفداران کروبی نیز سه صفحه مهدی کروبی، این بار ما بیداریم و حزب اعتماد ملی که به طور مستقیم به این کاندیدا و عقاید وی اشاره دارد را جزء علاقه مندی خود قرار داده اند و بقیه صفحاتی که در آن عضو بودند عقاید طرفداران این نامزد را نشان داده است.

در مجموع و با بررسی صفحات Like  شده در بین کاربران طرفدار هر سه نامزد، طرفداران موسوی صفحات بیشتری که مستقیماً مربوط به وی بود را جزء علاقه مندی خود قرار داده اند و پس از آن طرفداران احمدی نژاد و کروبی با سه صفحه قرار می گیرند. البته کاربران طرفدار احمدی نژاد صفحات بیشتری را در مقایسه با طرفداران دو نامزد دیگر Like کرده اند اما این صفحات به طور مستقیم به کاندیدای مورد علاقه شان اشاره نداشت و عقاید دیگر این طیف  سیاسی را بیان می کند.

3- عضویت در گروه های طرفداران نامزدهای ریاست جمهوری: این گروه ها که در بخش «ایجاد گروه» در فیس بوک قابل ساختن است و باید جزئیاتی مانند اینکه این گروه چرا و با چه انگیزه هایی ساخته می شود و در دسته کدامیک از علایق سیاسی، اجتماعی و... قرار می گیرد در بخش ایجاد گروه تکمیل شود، توسط کاربران ساخته می شود و افراد می توانند با عضویت در این گروه ها به اخبار و اطلاعاتی که سازنده گروه برای کاربران عضو ارسال می کند، دسترسی پیدا کنند. همچنین با کلیک روی این گروه ها صفحه ای باز می شود که درباره فرد مورد نظر یا موضوع خاصی که گروه به آن علت ساخته شده، توضیحاتی آمده است.

با بررسی پروفایل کاربران شبکه اجتماعی فیس بوک، طرفداران کروبی در گروه های بیشتری که به خوبی نشان دهنده جهت گیری های سیاسی آنهاست عضو شده اند اما طرفداران احمدی نژاد و موسوی در سه گروه متناسب با گرایش سیاسی خود عضو بودند.

4- عضویت در جنبش ها: این جنبش ها معمولاً در حمایت از مسایل و موضوعاتی که هر یک از نامزدها به طرفداری از آنها پرداخته و یا در رابطه با موضوع اجتماعی روز یا رویداد مهم جهانی است که هر یک از طرفداران نامزدها با پیوستن به این جنبش ها خط مشی و طرز فکر جریان سیاسی که به عضویت آن در آمده است را نشان می دهد.

با بررسی صفحات پروفایل کاربران طرفدار هر سه نامزد و تحلیل دیوار نوشته های آنان و جملاتی که در صفحه پروفایل کاربر با عنوان فعالیت های کاربر درج می شود، طرفداران موسوی در جنبش های متنوعی در حمایت از کاندیدای مورد نظر خود عضو شدند اما عضویت در جنبشی در بین طرفداران احمدی نژاد و کروبی یافت نشد.

5- اشتراک گذاشتن لینک ها: که می تواند شامل عکس، کاریکاتور و نیز اخبار مرتبط با گرایش سیاسی کاربر باشد و از وب سایت های اطلاع رسانی و وب سایت های رونامه های طرفدار کاندیداتوری نامزدی خاص و... باشد. 

به اشتراک گذاشتن لینک ها در بین کاربران نامزدهای مختلف وجود داشت، در بین طرفداران هر سه نامزد، لینک ها و اخبار درباره نامزد مورد علاقه و رویدادهای مهمی که در جهان واقعی رخ می داد، در فضای مجازی و در این شبکه اجتماعی منعکس می شد؛ مانند: سفرهای نامزدهای انتخاباتی، فیلم های انتخاباتی و اطلاع رسانی درباره آنها و همچنین مناظره های تلویزیونی و اطلاع رسانی درباره زمان آنها و انعکاس اخبار آن در سایت های حامیان گرایش های مختلف سیاسی و اشتراک گذاری لینک های این اخبار توسط کاربران فیس بوک.

 6- تصویر پروفایل کاربر: این تصاویر در دوران مبارزات انتخاباتی دهمین ریاست جمهوری در ایران،  ابزار دیگری برای بیان تمایلات سیاسی افراد بود، طرفداران هر یک از نامزدها از عکس هایی متناسب با گرایش سیاسی خود و در جهت حمایت از نامزد مورد علاقه خود  استفاده می کردند.

طرفداران موسوی در تصاویر پروفایل خود، از نمادهایی که در کمپین های تبلیغاتی این نامزد ریاست جمهوری استفاده می شد، استفاده کردند، در مقایسه تصاویر پروفایل طرفداران هر سه نامزد انتخاباتی در فیس بوک، طرفدان موسوی و پس از آن طرفداران احمدی نژاد بیشتر از نامزد دیگر از نمادهای این طیف سیاسی بهره بردند و پس از این دو گروه سیاسی طرفداران کروبی قرار دارند.

7- خود اظهاری کاربران با بیان  نظرات از طریق پست جمله یا کلمه یا شعر روی دیوار نوشته ها: کاربران فیس بوک با پست جمله یا کلمه ای روی دیوار خود، گرایش های سیاسی خود، نظرات خود درباره حادثه ای که در آن مقطع زمانی برای کاندیدای مورد نظر رخ داده و همچنین نظرات خود و مشاهداتشان را از راهپیمایی ها و میتینگ هایی که از سوی گروه های سیاسی برگزار می شد با ارسالی جمله ای یا شعری روی دیوار پروفایل خود نشان داده  یا با پست جملاتی روی دیوار به اطلاع رسانی درباره زمان و مکان برگزاری گردهمایی های سیاسی می پرداختند. با بررسی دیوار نوشته های تمامی کاربران از سه گرایش سیاسی مورد مطالعه در این تحقیق، تمامی این کاربران از این قابلیت در فیس بوک استفاده کرده اند.

8- کامنت گذاشتن  برای بیان عقاید سیاسی: این مورد از قابلیت های مهم فیس بوک تلقی می شود که فیس بوک را به محلی برای گفت و گوهای سیاسی طرفداران نامزدهای مختلف و عرصه ای به منظور رد و بدل کردن اطلاعات سیاسی و اقناع دوستان برای تغییر نظر و گرایش به سمت نامزد مورد نظر کاربر تبدیل می کند و با بررسی دیوار نوشته های کاربران گرایش های مختلف، تمامی کاربران از این امکان فیس بوک برای بحث و گفت و گو و تبادل نظر بهره برده اند.

بررسی یافته های حاصل از مصاحبه آنلاین:

به منظور بررسی یافته های حاصل از مصاحبه آنلاین ابتدا مشخصات پاسخگویان در جدول گردآوری شده،

سپس ساختار سؤال ها و نیز یافته های حاصل از پاسخ مصاحبه شونده ها بررسی شده است.

 

 

 

 

جدول مشخصات افراد شرکت کننده در مصاحبه های آنلاین

کد

کد1

کد2

کد3

کد4

کد5

کد6

کد7

کد8

کد9

کد10

کد11

کد12

سن

25

20

25

24

25

25

27

26

24

27

25

25

جنس

زن

مرد

مرد

زن

مرد

زن

مرد

زن

زن

مرد

زن

مرد

    تحصیلات

لیسانس

لیسانس

لیسانس

لیسانس

فوق لیسانس

فوق لیسانس

فوق لیسانس

فوق لیسانس

فوق لیسانس

لیسانس

فوق لیسانس

فوق لیسانس

نامزد مورد علاقه

موسوی

احمدی نژاد

احمدی نژاد

کروبی

موسوی

کروبی

کروبی

موسوی

کروبی

موسوی

موسوی

احمدی نژاد

 

 

1- دیدگاه خود را درباره فیس بوک بیان کنید:

یافته های حاصل از سؤال اول نشان دهنده این است که کاربران طرفدار موسوی و کروبی نگاه خوشبینانه ای به فیس بوک و نقش اطلاع رسانی آن دارند، همچنین این کاربران بر نقش اطلاع رسانی، تبادل اطلاعات و دوست یابی این سایت تأکید دارند، اما کاربران طرفدار احمدی نژاد در زمان انتخابات نگاه خوشبینانه تری نسبت به بعد از انتخابات به فیس بوک دارند و اطلاع رسانی فیس بوک را چندان قابل اعتماد نمی دانند. البته این نگاه منفی در بین این کاربران بیشتر حاصل رویدادهای پس از انتخابات ریاست جمهوری و طرح نام فیس ‌بوک و چند شبکه‌ اجتماعی دیگر به‌ عنوان متهمان و تأثیرگذاران اتفاقات سیاسی که منجر به فیلتر شدن دوباره‌ این وب ‌سایت در ایران شد، می باشد.

2- آیا در دوران مبارزات انتخاباتی دهمین دوره ریاست جمهوری از فیس بوک استفاده می کردید؟ اگر پاسخ مثبت است توضیح دهید که دلایل استفاده از فیس بوک در این دوران چه بوده است؟

مصاحبه شونده های طرفدار موسوی و کروبی و احمدی نژاد به منظور بحث و گفت و گو با طرفداران کاندیدای رقیب و همچنین برای ابراز نظرات خود از فیس بوک در زمان انتخابات استفاده می کردند. تمامی پاسخگوها به نقش فیس بوک به منظور گفت و گو، تبادل اطلاعات و به عنوان یکی از منابع خبری در دوران انتخابات اشاره کرده اند.

3-با چه نمادها و نشانه هایی گرایش های سیاسی خود در فیس بوک را ابراز می کردید؟ آیا از ابراز خود در فیس بوک در دوران مبارزات انتخاباتی دهمین دوره ریاست جمهوری واهمه ای نداشتید؟

یافته های حاصل از این سؤال نشان دهنده این است که کاربران طرفدار هر سه نامزد از نمادها و نشانه هایی که در دنیای واقعی در مبارزات انتخاباتی استفاده می شد، بهره می بردند، یافته های این سؤال تأیید کننده یافته های حاصل از تحلیل محتوای کیفی است که طرفداران موسوی نسبت به دو کاندیدای دیگر بیشتر از نمادها و نشانه ها بهره می بردند و طرفداران احمدی نژاد و کروبی کمتر از این امکان استفاده کردند. کاربران طرفدار کروبی بیشتر از امکان پست مطالب و کامنت گذاشتن برای ابراز عقیده بهره بردند. همان طور که یکی از پاسخگوها تأکید داشته در دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری رنگ ها بهترين و واضح ترين نماد قبل از هر سخن و نامي بود و در مبارزات انتخاباتی در فضای واقعی و به موازات آن در فضای مجازی مورد استفاده قرار می گرفت و طرفداران هر سه گروه سیاسی از این ابزار استفاده کرده اند؛ در واقع، کاربران فیس بوک «نشان می دهند به جای اینکه بگویند».

4- آیا از قابلیت هایی که فیس بوک به ویژه در دوران انتخابات برای کاربران ایرانی به منظور نشان دادن تمایلات سیاسی شان ارائه کرده بود، استفاده می کردید؟ لطفاً کامل توضیح دهید. (ابزارهایی مثل استفاده از نمادهای نامزدهای دلخواهتان در فیس بوک، ایجاد گروه، دعوت به جنبش و...)

پاسخ های این سؤال نشان دهنده این است که اکثر طرفداران نامزدهای مختلف از قابلیت های فیس بوک برای بیان نظرات و گرایش های سیاسی خود بهره بردند؛ و به دلایل مختلفی مانند تبادل اطلاعات، یافتن افرادی متناسب با  جهت گیری سیاسی خود با پیوستن به گروه ها، صفحات کاندیدای مورد علاقه و... به خوداظهاری می پرداختند.

5- آیا در دوران انتخابات از امکان کامنت و چت برای اقناع دیگر دوستان خود در فیس بوک به منظور تغییر نظر آنها و گرایش به سوی نامزد دلخواه خود استفاده می کردید؟ اگر پاسخ مثبت است توضیح دهید که نحوه برخورد شما با دوستانتان چگونه بود؟ آیا به دوستان خود امکان ابراز نظرات و ارائه استدلال های منطقی برای در نظراتتان را می دادید؟

بررسی پاسخ های مصاحبه شونده ها به این سؤال نشان دهده این است که شرایط حاکم بر گفت و گوها و مناظره ها بین کاربران فیس بوک چندان عقلانی و انتقادی نبوده و با این که همه طرفداران نامزدها از قابلیت های فیس بوک یعنی کامنت و برخی اوقات چت برای بحث و گفت و گو استفاده می کردند، گاهی اوقات تخریب رقیب و فحاشی و تحمل نکردن دیدگاه های رقیب نیز رخ می داده است. همان طور که آلینتاتورنتون جنبه های امیدوارکننده اینترنت به عنوان احیا کننده حوزه عمومی را چنین بر می شمارد:

1- توانایی گروه های ذینفع کوچک برای یافتن یکدیگر و برقرار کردن ارتباط.

2- توانایی افراد و گروه های کوچک برای معرفی خود و ارئه نقطه نظراتشان به یکدیگر.

3ـ دسترسی آسان به دیدگاه ها و نقطه نظرات گوناگون.

4ـ بقاء و ماندگاری موارد و اطلاعات در اینترنت.

5- تعاملی بودن که باعث شکل گیری ارتباط دو سویه بین فرستنده و دریافت کننده می شود. (تورنتون، 2003)

در فضای فیس بوک در زمان مبارزات انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری  این جنبه های احیا کننده حوزه عموی قابل مشاهده است. اما فضای بحث ها چندان بر اساس استدلال های منطقی و انتقادی پیش نمی رفته است.

6- در بحث ها و مناظرات خود با دوستانتان در فیس بوک از چه استدلال هایی استفاده می کردید؟ آیا این استدلال ها سلبی و در جهت تخریب و نفی رقیب بود یا سعی می کردید ضمن احترام به نظرات دوستان خود و نامزدهای مورد انتخاب آنان با دلایل منطقی نظر آنها را تغییر دهید؟ آیا در تغییر نظر کسی موفق بودید؟

اصولی بر جریان گفت و گوهای آزاد در کنش ارتباطی به منظور تعاملات اجتماعی دموکراتیک تر حاکم است، که هابرماس از آن به عنوان وضعیت آرمانی گفت و گو یاد می کند.

اعضاي حوزه عمومي بايد به قواعد خاصي پايبند باشند كه رسيدن به «وضعیت آرمانی گفت و گو» را امکان پذیرمی کند. با توجه به پاسخ های مصاحبه شونده ها قواعد اخلاق گفت و گو میان کاربران طرفدار نامزدهای مختلف رعایت نشده است و گاهی اوقات بیان عقاید بین افراد از جناح های مختلف سیاسی تحمل نمی شده و بحث به فحاشی و گاهی تخریب رقیب می انجامیده است. اما این امر به این معنا نیست که همه قواعد اخلاق گفت و گو نادیده گرفته شده است. مشارکت در گفت و گوها، حق ابراز نظر و بیان تمایلات سیاسی در فضای فیس بوک در زمان انتخابات محقق شده است.

7- دلایل خودگشودگی کاربران ایرانی در فیس بوک به ویژه در دوران مبارزات انتخاباتی دهمین دوره ریاست جمهوری را چه می دانید؟

با توجه به پاسخ های کاربران به این سؤال، دلایل خودگشودگی کاربران ایرانی در فیس بوک متنوع است که برخی از دلایل اصلی شامل: دستری سریع و آسان و بدون هزینه، فیلتر نبودن در این مقطع زمانی، نبود رسانه های آزاد و منتقد، کنترل کمتر این رسانه، امکان درج نظر و اخبار در هر لحظه و امکان مشاهده انعکاس نظرات کاربران، نداشتن مخاطرات و هزینه های بحث های رو در رو، استفاده از امکانات فضای مجازی در این دوره از مبارزات انتخاباتی برای جذب طرفداران بیشتر توسط نامزدها که فیس بوک و سایت های متنوع از آن جمله است، فضای آزادانه ای که در زمان انتخابات شکل گرفته بود، سبب شده بود که کاربران مخفی کاری نکنند و آزادانه خود را ابراز کنند.

8- آیا از تصاویر و اسم واقعی خود در فیس بوک استفاده می کنید؟ اگر پاسخ مثبت است آیا تصویر شما نیز به ابزاری برای ابراز گرایش سیاسی شما تبدیل شد؟ دلایل این امر را توضیح دهید؟

تحلیل شبکه های اجتماعی مجازی در ایران

تحلیل یافته های حاصل از این سؤال نشان دهنده این موضوع است که کاربران در زمان انتخابات به دلیل فضای امنی که تصور می کردند فیس بوک برای آنها فراهم کرده با هویت واقعی خود به عضویت فیس بوک در می آمدند، همچنین به دلیل مساعد بودن شرایط و حاکم بودن فضای خاص هیجانات انتخاباتی در بین مردم ایران در دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری، حاکمیت در خیابان ها به مردم اجازه برگزاری تجمعات به نفع کاندیدای مورد نظر را می داد و فیس بوک نیز در امتداد زندگی واقعی به عرصه ای برای بیان نظرات کاندیداهای مورد نظر در آمده بود و تصاویر پروفایل کاربران به دلیل جذب و شناختن افراد بیشتری از هم باوران سیاسی  و تمایل به خود اظهاری صریح و مستقیم و بدون سانسور، به ابزاری برای بیان گرایش های سیاسی تبدیل شد.

9- آیا در حال حاضر برای اطلاع رسانی و نیز گرفتن اخبار به فیس بوک مراجعه می کنید؟ اگر پاسخ مثبت است دلایل این امر را که فیس بوک به یکی از منابع خبری شما تبدیل است را توضیح دهید؟

طرفداران گروه های سیاسی که در انتخابات پیروز  نشدند با وجود فیلترینگ شدید بیشتر از فیس بوک استفاده می کنند و بر نقش اطلاع رسانی فیس بوک بیشتر از نقش دوست یابی این شبکه اجتماعی مجازی تأکید دارند. همچنین یکی دیگر از دلایل استفاده طرفداران کروبی و موسوی از فیس بوک تنگ و انقباضی شدن فضای عمومی و نبودن رسانه های منتقد و آزاد است، این دلایل باعث رشد ارتباطات مجازی شده است. البته در دوران پس از انتخابات به دلیل شرایط امنیتی برخی از کاربران نام واقعی خود را در فیس بوک تغییر داده و یا کمتر در فیس بوک فعال هستند که این امر بیشتر حاصل رویدادهای پس از انتخابات ریاست جمهوری و طرح نام فیس ‌بوک و چند شبکه‌ اجتماعی دیگر به‌ عنوان متهمان و تأثیرگذاران اتفاقات سیاسی که منجر به فیلتر شدن دوباره‌ این وب ‌سایت در ایران شد، می باشد.

نتیجه گیری:

با مقایسه نتایج به دست آمده از تحلیل محتوای کیفی دیوار نوشته ها و جملات درج شده روی صفحه پروفایل کاربران انتخاب شده در فیس بوک، طرفداران موسوی از قابلیت های فیس بوک شامل استفاده از نمادها و شاخص های مربوط به کاندیدای مورد نظر، ابراز علاقه مندی به صفحات مربوط به کاندیدا و عضویت در جنبش ها و استفاده از تصاویر پروفایل و در مجموع برای ابراز گرایش های سیاسی خود بیشتر استفاده کردند و بعد از آن به طور مساوی طرفداران احمدی نژاد و کروبی قرار داشتند. اما هدف اصلی در این تحقیق چگونگی ابراز گرایش های سیاسی کاربران مختلف در شبکه اجتماعی فیس بوک بود و فراوانی استفاده از این ابزارها در اولویت قرار نداشت.

با توجه به پاسخ مصاحبه شونده ها به این سؤال که دلایل انتخاب فیس بوک برای بازنمایاندن گرایش های سیاسی چیست؟ پاسخگوها دلایل متنوعی را برشمردند که نتایج حاصل از این پاسخ ها نشان دهنده این است که در کشورهایی که فضاهای عمومی شدیداً تحت کنترل و نظارت نیروهای سنتی و دولتی است، اینترنت به وسیله ای برای  مقاومت در برابر محدودیت های تحمیل شده در این فضا تبدیل می شود، بنابراین کاربران فیس بوک بیشتر به منظور تبادل اطلاعات و نیز چرخش اطلاعات، از این شبکه اجتماعی استفاده می کردند. همچنین مزیت اصلی  این شبکه اجتماعی در این دوران دسترسی آسان و سریع به آن بود، چون در این مقطع زمانی فیلتر نبود و امکان بیان صریح اعتقادات و خود اظهاری بدون سانسور و صریح کاربران با بیان  نظرات از طریق پست جمله یا کلمه یا شعر روی دیوار نوشته ها در آن فراهم بود. از آنجایی که در نمونه مورد بررسی تمامی کاربران فیس بوک از دانشجویان و اقشار به اصطلاح فرهیخته بودند، بحث­های انتخاباتی اکثراً جدی ­تر و اصولی ­تر از بحث­ های خیابانی بود و همین امر خیلی­ ها را مجاب کرده بود که فرصت­ فیس بوک را از دست ندهند. تمامی پاسخگوها به نقش فیس بوک به منظور گفت و گو، تبادل اطلاعات و به عنوان یکی از منابع خبری در دوران انتخابات اشاره کرده اند.

*نتایج حاصل از یافته ای تحقیق نشان دهنده این است که دلایل خودگشودگی افراد در زمینه های مختلف به ویژه در زمینه سیاست در وب سایت شبکه اجتماعی فیس بوک ابتدا به خاطر فضای آزادی که در فیس بوک و روزهای منتهی به پایان انتخابات در خیابان ها شکل گرفته بود منجر به خود اظهاری کاربران و آشکارا ابراز کردن علایق و عقایدشان شد. دستری سریع و آسان و بدون هزینه به این شبکه اجتماعی، فیلتر نبودن در این مقطع زمانی، نبود رسانه های آزاد و منتقد، کنترل کمتر این رسانه، امکان درج نظر و اخبار در هر لحظه و امکان مشاهده انعکاس نظرات کاربران، نداشتن مخاطرات و هزینه های بحث های رو در رو، استفاده از امکانات فضای مجازی در این دوره از مبارزات انتخاباتی برای جذب طرفداران بیشتر توسط نامزدها مانند فیس بوک و سایت های متنوع دیگر، از جمله دلایلی است که مصاحبه شونده ها در پاسخ به این سوال جزء دلایل اصلی خودگشودگی کاربران ایرانی در فیس بوک قلمداد کرده اند.

* به منظور پاسخ به این سؤال اساسی پژوهش که آیا حوزه عمومی مورد نظر هابرماس در زمان مبارزات انتخاباتی دهمین دوره ریاست جمهوری در فیس بوک شکل گرفت یا خیر؟، در مصاحبه، دو سؤال شامل: آیا در دوران انتخابات از امکان کامنت و چت برای اقناع دیگر دوستان خود در فیس بوک به منظور تغییر نظر آنها و گرایش به سوی نامزد دلخواه خود استفاده می کردید؟ و نیز در بحث ها و مناظرات خود با دوستانتان در فیس بوک از چه استدلال هایی استفاده می کردید؟ آیا این استدلال ها سلبی و در جهت تخریب و نفی رقیب بود یا سعی می کردید ضمن احترام به نظرات دوستان خود و نامزدهای مورد انتخاب آنان با دلایل منطقی نظر آنها را تغییر دهید؟ به منظور تبیین این موضوع طراحی شد. نتایج حاصل از این تحقیق حاکی از آن است که، قواعد اخلاق گفت و گو میان کاربران طرفدار نامزدهای مختلف رعایت نشده است و گاهی اوقات بیان عقاید بین افراد از جناح های مختلف سیاسی تحمل نمی شده و بحث به فحاشی و گاهی تخریب رقیب می انجامیده است. اما این امر به این معنا نیست که همه قواعد اخلاق گفت و گو نادیده گرفته شده است. مشارکت در گفت و گوها، حق ابراز نظر و بیان تمایلات سیاسی در فضای فیس بوک در زمان انتخابات محقق شده است. در فضای فیس بوک در زمان مبارزات انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری  این جنبه های احیاء کننده حوزه عمومی قابل مشاهده است. اما فضای بحث ها چندان بر اساس استدلال های منطقی و انتقادی پیش نمی رفته است.

اما انتقال مباحث سياسي به فضاي مجازي، كساني را كه به اين فضا دسترسي ندارند محروم مي‌كند و بنابراين، به شكل‌گيري يك حوزه عمومي انحصارگرايانه، نخبه‌گرايانه و به دور از الگوي آرماني كمك مي‌كند. ارتباط دهندگي در اينترنت، متضمن يك حوزه عمومي نيرومند و مبتني بر نمايندگي نيست و شهروندان را به لحاظ سياسي فعال نمي‌كند. اينترنت حجم عظيمي از اطلاعات را عرضه مي‌كند كه دسترسي به آنها و پردازش آنها براي همگان آسان و ساده نيست و نيازمند تخصص و مهارت ‌هاي خاص و صرف وقت زيادي است. همچنین اينترنت تضمين نمي‌كند كه انسان ‌هاي متفاوت، با پيشينه‌ هاي فرهنگي متفاوت، يکديگر را بهتر درك كنند. (مهدي‌زاده، 1383)

* یافته های تحقیق نشان دهنده این است که در شبکه های اجتماعی مجازی مانند فیس بوک نحوه ابراز گرایش های  سیاسی کاربران به گونه ای است که کاربران در این بستر مجازی قادر هستند بر نحوه بروز خود کنترل داشته و آنچه را دلخواهشان است اظهار می کنند، یا آنچه را بروز دهند که در زمینه واقعی امکان و جسارت بروز آن را نداشته اند، با توجه به شرایط سیاسی ایران در زمان انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری و پاسخ مصاحبه شونده ها به این سؤال که با چه نمادها و نشانه هایی گرایش های سیاسی خود در فیس بوک را ابراز می کردید؟ بررسی پاسخ ها نشان داد که در دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری رنگ ها بهترين و واضح ترين نماد قبل از هر سخن و نامي بود و در مبارزات انتخاباتی در فضای واقعی و به موازات آن در فضای مجازی مورد استفاده قرار می گرفت و طرفداران هر سه گروه سیاسی از این ابزار استفاده کرده اند؛ در واقع، کاربران فیس بوک «نشان می دهند به جای اینکه بگویند».

* نتایج این تحقیق حاکی از آن است که اينترنت را شايد بتوان اولين مكاني دانست كه «مناسبات عامه» در آن امكان بروز و ظهور مي‌يابد. تا قبل از آن، اين مناسبات تقريباً به طور كامل در محيط‌ هاي خانوادگي محصور و محبوس بوده است. از اين منظر، اينترنت را مي‌توان اولين حوزه عمومي جدي براي جامعه ايران دانست؛ اما حوزه عمومي نه به معناي هابرماسي آن (كه كاملاً معطوف به نقد دولت و آزادي بيشتر و... است، مفاهيمي كه از دل مناسبات بورژوايي بيرون آمده‌اند)؛ بلكه به معنايي متفاوت: به معناي عرصه ‌اي براي شكل‌گيري و گسترش و تقويت روابط و مناسبات افراد با يكديگر. اينترنت در ايران، به تعميق و گسترش نقد سياسي، به مفهومي كه در حوزه عمومي هابرماسي مطرح است منجر نمي‌شود. گرچه امكاني براي نوع ديگري از نقد سياسي را كه در جامعه خاص ايران مي‌توان از آن سخن گفت فراهم مي‌آورد.

اما امكان اينترنت را در ايران بايد فراتر از امكاني كه براي نقد سياسي فراهم مي‌آورد در نظر گرفت:

ـ هنجارها و قواعد رفتاري، از خلال تعامل و كنش متقابل ميان اعضاي جامعه شكل مي‌گيرند. 

ـ ساخت‌ نايافتگي جامعة ايران از يك سو، و در نتيجه تأثيرپذيري شديد آن از قدرت حكومتي از سوي ديگر، امكان تشكيل نظام هنجاري قدرتمندي كه تنظيم كننده روابط ميان بخش‌هاي مختلف اجتماعي باشد را تضعيف كرده است.

ـ شكل نگرفتن و قوت نگرفتن هنجارها به دليل امكان ضعيفي بوده است كه براي تعامل و كنش متقابل ميان اعضاي جامعه وجود داشته است.

ـ تا به امروز مهم‌ ترين (و شايد تنها) عرصه‌اي كه در آن امكاني براي تعامل ميان افراد وجود داشته، در درون خانواده‌ها بوده است.

ـ اينترنت، عرصه جديدي فراهم مي‌آورد كه افراد، خارج از خانه و خانواده بتوانند با يكديگر تعامل و مراوده داشته باشند. به اين ترتيب، اينترنت، عرصه تعامل را از فضاي خانواده خارج، و به محيطي وسيع تر بسط مي‌دهد.

ـ تعاملات و كنش‌ هاي متقابلي كه در حوزة عمومي اينترنت شكل مي‌گيرد، مي‌ تواند به تقويت هنجارها ياري برساند و قواعد رفتاري را شفاف‌ تر سازد.

ـ در ايران، اينترنت به عنوان حوزه عمومي را بايد به اين معنا تلقي كرد: عرصه‌اي براي شكل‌گيري، تقويت، و شفاف شدن هنجارها و قواعد رفتاري.

ـ «مقابله با سلطه» از اين بحث حذف نمي‌شود اما شكل آن تغيير مي‌كند. در اينجا شكل‌گيري قواعد و هنجارها در عرصه‌اي خارج از تأثير قدرت صورت مي‌پذيرد، بنابراين نيرويي در مقابل قدرت ايجاد مي‌كند. با توجه به پاسخ های مصاحبه شونده ها و یافته های حاصل از تحلیل محتوا، تمامی این افراد از ابراز کامنت گذاشتن و نیز چت در فیس بوک که منجر به گفت و گو و تعامل میان کاربران فیس بوک و بحث و به چالش کشیدن عقاید یکدیگر به ویژه در زمان انتخابات بهره بردند، اما همان طور که در بخش نظری تحقیق ذکر شد، اصولی بر جریان گفت و گوهای آزاد در کنش ارتباطی به منظور تعاملات اجتماعی دموکراتیک تر حاکم است، که هابرماس از آن به عنوان وضعیت آرمانی گفت و گو یاد می کند. اعضاي حوزه عمومي بايد به قواعد خاصي پايبند باشند كه رسيدن به «وضعیت آرمانی گفت و گو» را امکان پذیرمی کند.

گفت و گو باید مبنای خود را از مرحله بردباری سلبی به مرحله هم نگری و همکاری ایجابی ارتقا دهد تا به عنوان سرفصلی تازه در جهان مطرح شود. «دیگران را نباید فقط تحمل کرد بلکه با دیگران باید کار کرد». این زاویه نگاه به گفت و گو از رواداری بر می خیزد و به آن هم منتهی می شود. رواداری فراتر از مقوله های تسامح و تساهل است. روا داشتن که با ارج نهادن به آزادی دیگری همراه است هم اطمینان به خود و هم اطمینان به جهان است، این نوع رواداری صورتی از توانایی و خودداری است. خودداری در اینجا «خود» داشتن است، از خود، برخوردار بودن است، نه مانع خود شدن. جلوی خود را گرفتن و بر او مهار زدن است. روادار خود را می شناسد و به خود اطمینان دارد.(خانیکی،1387)

با توجه به پاسخ های مصاحبه شونده ها قواعد اخلاق گفت و گو میان کاربران طرفدار نامزدهای مختلف رعایت نشده و افراد به آزادی های یکدیگر احترام نگذاشتند وگاهی اوقات بیان عقاید بین افراد از جناح های مختلف سیاسی تحمل نمی شده و بحث به فحاشی و گاهی تخریب رقیب می انجامیده است و رواداری و تسامح در بین طرفداران نامزدها کمتر رخ داده است.

علاوه بر این به نظر پاستر "مخالفت در اينترنت به اجماع يا توافق منجر نمي‌شود، چرا كه تكثير ديدگاه ‌هاي متفاوت را سبب مي‌ شود." (مهدي‌زاده، 1383)

با اینکه حوزه عمومی شکل گرفته در زمان انتخابات در فیس بوک با مفهوم حوزه عمومی به معنای هابرماسی آن فاصله دارد، اما استفاده کاربران از قابلیت های فیس بوک مانند کامنت و چت و نیز فرصت دادن برای بحث و گفت و گو به یکدیگر با وجود نظرات متفاوت و متنوع و نیز تلاش البته نه چندان موفق برای تحمل نظرات احتمال تبدیل شدن عرصه اینترنت را به حوزه عمومی به معنای هابرماسی آن در آینده ای نزدیک را بیشتر می کند.

وب سایت های شبکه اجتماعی مانند فیس بوک، امکان دست یابی افراد به وفاق و همدلی که در فضای بحث و گفت و گو در این شبکه ها شکل گرفته را فراهم کرده است. همچنین فیس بوک این امکان را برای کاربران فراهم می سازد تا خود را معرفی کنند تا موانع فیزیکی را به طور معقول و منطقی پشت سر بگذارند و شخصیت آرمانی خویش را که در دنیای آفلاین قادر به پایه ریزی آن نبودند، بیافرینند. چنین «شخصیت های دیجیتالی» واقعی هستند و می توانند به تسهیل خویش شناسی و اظهارات شخصیتی کاربر کمک کنند و شانس دست یابی به آن را در دنیای آفلاین افزایش دهند(ژاو[8]، گراسموک[9] و مارتین[10]، 2008).

شخصیت مجازی به طور معمول، منسوب به شخصیت آنلاین است و شخصیت واقعی به شخصیت آفلاین. اما همچنان که در این تحقیق نشان داده شد، هویت های فیس بوک به طور آشکاری واقعی هستند از این جهت که پیامدی طبیعی در زندگی اشخاصی دارند که آنها را ایجاد کرده اند.

اینترنت، تفکر درباره هویت در معنای متعدد آن را باعث می گردد و از طریق اینترنت افراد قادرند با گردش در میان خودهای بسیار، سازنده یک خود باشند." (ترکل،178:1999)

در این پژوهش نیز کاربران ایرانی فیس بوک خود را به شکل واقعی و به دور از محدودیت های فضای واقعی ابراز کردند و در کشورهایی مانند ایران که فضاهای عمومی شدیداً تحت کنترل و نظارت نیروهای سنتی و دولتی است، اینترنت و امکانات آن  به وسیله ای برای  مقاومت در برابر محدودیت های تحمیل شده در فضای واقعی تبدیل می شوند، فیس بوک نیز در زمان انتخابات در ایران، در غیاب رسانه های آزاد و منتقد از سوی طرفداران رقیب طیف حاکم به ابزاری برای اطلاع رسانی و محلی برای گردش اطلاعات بیشتر توسط این گروه های سیاسی تبدیل شد؛ البته همان طور که نتایج تحقیق نشان می دهد طرفداران کاندیدای حاکم نیز از این ابزار بهره می برند ولی یکی از دلایل اصلی آنها برای استفاده از فیس بوک برای پاسخگویی به طرفداران رقیب است و همچنین بی اعتمادی آنها به این نوع ابزارها و چندادن فعال نبودنشان به این دلیل است که آنها رسانه ملی را در اختیار داشتند و حامیان دیگر نامزدها از داشتن رسانه فعال و در سطح وسیع محروم بودند.

به هر حال، رسانه های رسمی و دولتی نیز در آینده ‌ای نه چندان دور باید خود را برای پذیرش هر چه فعال ‌تر مشارکت شهروندان آماده کنند و ملزومات چنین مشارکتی را در سیستم کاری خود لحاظ کنند. برخی از این رسانه ‌ها با ایجاد بخشی مجزا برای انتشار «محتوای تولید مخاطب» اقدام کرده ‌اند و این نخستین تمرین به کارگیری مشارکت مخاطبان است که می توان به مرور زمان و پس از کسب اعتماد و تخصص، برخی از مخاطبان به جرگه‌ همکاران رسمی رسانه‌ها اضافه می‌شوند.

نسل جدید رسانه با امکانات و ابزارهایی که در اختیار کاربران خود قرار می دهند و کاربرانی که در نقش شهروند خبرنگاران ظاهر می شوند و بخشی از محتوای تولیدی رسانه ها را فراهم می کنند و نیز با فراهم شدن زیر ساخت های مناسب به منظور دسترسی به اینترنت در کشورهای در حال توسعه و مانند ایران و دسترسی اقشار مختلف جامعه به آن و تلاش کاربران فضای مجازی برای به چالش کشیدن حکومت و وادار کردن دولت به پاسخگویی و سعی مخاطبان در درک یکدیگر و بالا بردن روحیه وفاق و همدلی در این فضا و شکل گیری فضای انتقادی و استدلالی نوید تبدیل شدن اینترنت و نیز شبکه های اجتماعی مجازی به حوزه عمومی به معنای هابرماسی آن را می دهد.

 

 

 

 

 

منابع:

تامپسون، ج(1380)؛ رسانه ها و مدرنیته: نظریه اجتماعی رسانه، ترجمه: مسعود اوحدی، تهران، نشر سروش

خانیکی،ه(1387)، در جهان گفت و گو بررسی تحولات گفتمانی در پایان قرن بیستم، تهران، هرمس

داگلرن، پ(1385)؛ تلویزیون و گستره عمومی، جامعه مدنی و رسانه های گروهی، ترجمه: مهدی شفقی، تهران: انتشارات سروش

فلیک، او (1387)؛ در آمدی بر تحقیق کیفی، ترجمه: هادی جلیلی، تهران، نشر نی

کاستلز، م(1380)؛ عصر اطلاعات: ظهور جامعه شبکه ای، جلد یک، ترجمه: احد علیقلیان و افشین خاکباز، تهران طرح نو

کوبلی، پ(1387)؛ نظریه های ارتباطات: مفاهیم انتقادی در مطالعات فرهنگی، سر ویراستار سعید رضا عاملی، مترجم: احسان شاه قاسمی

هابرماس، ی(1383)؛ دگرگونی ساختاری حوزه عمومی: کاوشی در باب جامعه بورژوایی، ترجمه: جمال محمدی، تهران، نشر افکار

هابرماس،ی(1383)؛ بحران مشروعیت، تئوری دولت سرمایه داری مدرن، ترجمه: جهانگیر معینی، تهران، نشر گام نو

هابرماس،ی(1384)؛ نظریه کنش ارتباطی، ترجمه: کمال پولادی، تهران، روزنامه ایران، موسسه انتشاراتی

منتظرقائم، م و تاتار، ع (1384)؛ «اینترنت، سرمایه اجتماعی و گروه های خاموش»، فصلنامه انجمن ایرانی  مطالعات فرهنگی و ارتباطات ،شماره 4، سال اول

مهدیزاده، س(1383)؛ «اینترنت و حوزه عمومی»، فصلنامه رسانه، سال پانزدهم، شماره 3

*Hall,s(2003).Representation:cultural representation and signifying practices.London : Sage.

*Mayring, P(2004). “Qulitative Content Analsis” , in U.Flick, E.Kardoff  and I.Steinke (Eds) A Companion to Qualitative Research, London:  Sage.

*McCarthy, T (1978). The Critical Theory of Jurgen Habermas. C.EZambridge, MA: The MIT Press.

*Stafford, G & R (2003).The Media Student ’s Book, Branston Press

 

*Turkle,sh(1995).Life on the screen: Identity in the age of the internet, Published by Simon & Schuster

*Turkle,sh(1999).Identity in the age of Interner, the media reader,community and transformation, Edited by huge masckay and time, Sullivan, Sage Publication

*Web, J(2009). Understanding Representation. London  Sage

 

*Zhao,sh.,Grasmuck,Sh.&Martin,J(2008).Identity Construction on Facebook:Digital empowerment in anchored relationshipS, Temple University: Computer in Human Behavior,vol. 24,Issue.5, P.1816-1836.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 معاون پژوهشی; مدیر گروه و دانشیار گروه علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی  aliasgharkia@yahoo.com

 Turkle

 Gil & Roy Stafford

Jen Webb

Constructionist

Imaginary

 McCarthy

 Wall post

 SH.Zhao

 SH.Grasmuck

 J.Martin

 
·  نظر دهی 
· اشتراک گذاری :


برچسب ها   :





کلمات کلیدی
کلمات کلیدی :
فیس ,
بوک ,
روی ,
درج ,
نظر ,
رو ,
جزء ,
شکل ,
طور ,
بحث ,
كه ,
نقد ,
همه ,
هاي ,
وب ,
هدف ,
نسل ,
خلق ,
فضا ,
بی ,
بین ,
عصر ,
دست ,
تحت ,
جهت ,
عضو ,
دو ,
چه ,
گفت ,
پست ,
پی ,
پیش ,
شیء ,
سه ,
اين ,
يا ,
راه ,
آید ,
گو ,
کلی ,
گوی ,
شدن ,
عمل ,
مهم ,
وگو ,
ماس ,
مي ,
کنش ,
وی ,
طرف ,
صحت ,
كرد ,
ـ ,
يك ,
نقش ,
رشد ,
کرد ,
حال ,
مدل ,
درک ,
چون ,
غنی ,
آیا ,
نوع ,
روز ,
عام ,
سخن ,
نه ,
فرد ,
زیر ,
متن ,
روش ,
2- ,
3- ,
طرد ,
رسد ,
ثبت ,
30 ,
کمی ,
نفر ,
سوی ,
شان ,
داد ,
کار ,
چرا ,
علت ,
طرز ,
خاص ,
عکس ,
شعر ,
رخ ,
12 ,
امر ,
پس ,
Like ,
سبز ,
خط ,
مشی ,
فکر ,
رد ,
بدل ,
سمت ,
اول ,
تری ,
طرح ,
قبل ,
چت ,
تر ,
جذب ,
نفی ,
سعی ,
ضمن ,
حق ,
حجم ,
رنگ ,
جای ,
جدي ,
دل ,
شكل ,
كنش ,
حذف ,
یاد ,
روا ,
زدن ,
سبب ,
کمک ,
دور ,
طیف ,
ولی ,
ملی ,
قرن ,
نشر ,
سر ,
سال ,
and ,
The ,
in ,
the ,
of ,
age ,
by ,
on





تحلیل شبکه های اجتماعی مجازی در ایران
2015-01-09 در ساعت 05:01:50
برای ارسال نظر ‎‏ ، همین امروز در وب سایت رایان طبیب ثبت نام کنید.

ورود


مقالات طراحی سایت

مقالات سئو و بهینه سازی سایت

مقالات علمی

کلیه حقوق متعلق به رایان طبیب می باشد.
طراحی سایت،بهینه سازی سایت،طراحی وب سایت،بهینه سازی وب سایت،سئو,صابر فضلی احمدی,Saber Fazli Ahmadi
طراحی سایت حرفه ای،طراحی وب،طراحی وب سايت،فروشگاه،بهینه سازی،طراحی وب سایت،سئو,صابر فضلی احمدی,Saber Fazli Ahmadi
طراحی و توسعه سایت رایان طبیب | 2018 ©